Akizungumza na Wabunge, Hazina ilieleza kwamba mageuzi ya kifedha yanayoendelea yanapaswa kwa hatua kupunguza gharama ya sasa ya deni kutoka 63.7% ya GDP hadi kiwango kinachokubalika. Katibu Mkuu Chris Kiptoo alibainisha kwamba tayari kuna dalili za ufanisi wa mpango wa kuimarisha fedha unaolenga kupunguza haja ya kukopa mpya na kurejesha uendelevu wa deni. Kwa mujibu wake, lengo la kisheria la 55% ya GDP katika thamani halisi ya sasa linatarajiwa kufikiwa ifikapo mwisho wa Oktoba 2028.
Kauli hiyo ilitolewa kama jibu kwa ombi lililowasilishwa na Beatrice Wayaki na wawakilishi wengine wa Kiambu County Empowerment Network na mradi wa Bunge Mashinani. Waandishi wa rufaa wanaomba kuimarishwa kwa udhibiti wa deni la umma, kuongezwa kwa uwazi na upanuzi wa ushiriki wa umma katika usimamizi wa mkopo. Wanaonyesha wasiwasi kuhusu mzigo wa deni unaoongezeka na wanaamini kwamba mifumo iliyopo haikidhi kwa ufanisi wa usimamizi. Miongoni mwa mapendekezo ni kuunda muundo madhubuti wa udhibiti wa bunge, pamoja na kuweka rejista ya deni inayopatikana hadharani kwa lazima. Waombaji pia wanasisitiza kufanya tathmini ya wataalamu wa kujitegemea wakati wa mjadala wa masuala ya deni na kuwajumuisha wananchi, hasa vijana, ambao watabeba matokeo ya muda mrefu ya maamuzi ya sasa.
Hata hivyo, Hazina ilikataa wito wa kuanzishwa kwa vyombo vipya vya kisheria, ikisema kwamba nchi tayari ina mfumo wa kikatiba, kisheria na taasisi kwa ajili ya kudhibiti deni la umma.
Kulingana na takwimu zilizotolewa na shirika hilo, ifikapo mwisho wa Machi 2026, deni la jumla la umma la Kenya lilifikia 12.83 trilioni KSh. Sehemu kuu ilikuwa mikopo ya ndani — 7.15 trilioni KSh, au 55.7% ya jumla, wakati deni la nje lilikuwa 5.68 trilioni KSh. Kwa kulinganisha, ifikapo mwisho wa Juni 2025, deni lilikuwa 11.81 trilioni KSh, na deni la serikali pamoja na deni lililohakikiwa na serikali lilikuwa sawa na 67.8% ya GDP.
Hazina ilisisitiza kwamba hali ya deni inapaswa kutathminiwa kwa mujibu wa kanuni za kisheria zilizowekwa na marekebisho ya Sheria ya Usimamizi wa Fedha ya Umma mwaka 2023. Mabadiliko haya yalibadilisha dari ya kudumu ya KSh 10 trilioni na kuleta kigezo kipya cha deni kilichoshikamana na 55% ya GDP katika thamani halisi ya sasa. Baada ya marekebisho hayo kupitishwa, serikali ilipewa miaka 5 kubadilisha kiwango cha kukopa ili kuendana na kiashiria kipya.
Kulingana na Hazina, mbinu hii imelenga kuhusisha kiwango cha kukopa si kwa kiasi maalum katika shilingi, bali kwa uwezo wa uchumi wa nchi kusimamia deni. Taasisi hiyo inaamini kwamba hili linaimarisha kanuni ya usawa kati ya vizazi ndani ya muundo wa kisheria wa sera za deni: mikopo ya baadaye inapaswa kuamuliwa kwa jinsi Kenya ilivyo uwezo wa kuilipa.
Ili kufikia lengo hilo, serikali inakusudia kupunguza upungufu wa bajeti, kutumia zaidi hati za Hazina za muda mrefu na kutilia mkazo mikopo ya masharti rahisi kuliko mikopo ya kibiashara. Mkakati wa Usimamizi wa Deni wa Muda wa Kati kwa 2026 unasema kwamba 78% ya jumla ya mikopo safi inakusudiwa kuchukuliwa katika soko la ndani, na 22% kutoka vyanzo vya nje, kwa kuzingatia ufadhili wa nafuu.
Hazina pia ilikataa ukosoaji unaohusiana na ukosefu wa uwazi wa sera ya deni. Ilisema kwamba Bunge na umma tayari wana upatikanaji wa kiasi kikubwa cha taarifa kuhusu ukopaji wa serikali.
Kulingana na shirika hilo, nchi ina Rejista kamili ya deni la serikali, inayosimamiwa kwa wakati halisi kupitia mfumo wa Meridian. Zaidi ya hayo, Rejista ya Deni la Nje la Serikali hutolewa kila mwaka ikiwa na data kuhusu wanahisa, mizania ya deni, masharti ya makubaliano, tarehe za ukomavu, ratiba za malipo na vitendo.
Pia, Wizara hutoa vijitabu vya deni kila mwezi, vinavyoonyesha jumla ya deni, mwenendo wa mikopo ya ndani na ya nje, makubaliano mapya ya mkopo na gharama za huduma ya deni. Bunge na wananchi pia wana upatikanaji wa Ripoti ya Mwaka ya Usimamizi wa Deni la Umma, Mkakati wa Muda wa Kati wa Usimamizi wa Deni, Mpango wa Kukopesha wa Mwaka, na Taarifa ya Sera ya Bajeti.
Kama jibu kwa madai ya waombaji, Hazina ilikumbusha kwamba usimamizi wa deni unakaguliwa kila mwaka na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu. Zaidi ya hayo, Bunge tayari limepewa mamlaka mapana ya kufuatilia ukopaji kupitia kamati husika, ikiwemo the Finance and National Planning Committee, the Public Debt and Privatization Committee, the Senate Finance and Budget Committee, na the Public Accounts Committee. Ofisi ya Bajeti ya Bunge, kwa upande wake, hutoa tathmini ya kiufundi ya kujitegemea kuhusu uendelevu wa deni. Wabunge pia wana haki, kwa mujibu wa Sheria ya Usimamizi wa Fedha ya Umma, ya kuomba ripoti za kina za mikopo kutoka Hazina.
Wakati huo huo, taasisi ilikitambua kwamba, licha ya upatikanaji wa taarifa, uwasilishaji wake unabaki kuwa mgumu sana kwa raia wa kawaida. Kwa hiyo, Hazina iliahidi kuandaa toleo zenye muhtasari la nyaraka muhimu za deni na kuboresha kazi ya maelezo kuhusu masuala ya ukopaji. Pia inapangwa kuwasilisha data kwa muundo utakaokuwa wa kueleweka kwa wananchi, mashirika ya kiraia na hadhira ngazi ya wilaya.
Tokea upande wake, Hazina ilielezea mageuzi yanayolenga kuongeza ushiriki katika soko la hati za serikali na kuboresha mfumo wa usimamizi wa deni. Kama uthibitisho wa uaminifu kwa sera hii, serikali ilirejea kwa kuboreshwa kwa kiwango cha mikopo ya kitaifa. Haswa, Moody's iliboresha kiwango cha nchi Januari 2026, ikitaja kupungua kwa hatari ya kutofanya malipo, ongezeko la akiba za fedha za kigeni na maendeleo katika kutatua wajibu wa Eurobond.
Licha ya dhamana hizi, uendelevu wa deni la umma unatarajiwa kubaki mojawapo ya mada kuu za kiuchumi. Mtazamo utaendelea kuweka mkazo kwenye matumizi ya maendeleo, ukusanyaji mapato, na haja ya kupunguza ukopaji zaidi.
Maoni (0)