Tanzania na Zambia: Kuongoza Mpito wa Nishati na Madini barani Afrika

Na Rukia Rashid

27 Ago 2026•Mionekano 579

Tanzania na Zambia zinakuwa washirika wakuu katika jitihada za Afrika za kupata nishati endelevu na uchimbaji madini unaowajibika. Kulingana na uhusiano wao wa kihistoria, ukaribu wa kijiografia na malengo ya pamoja ya kiuchumi, nchi hizo mbili zinazidisha ushirikiano katika nyanja za uchimbaji madini, nishati safi na ujumuisho wa kikanda. Ushirikiano huu wa kimkakati utakuwa mada kuu ya Tanzania-Zambia Business Forum na IAZ Insurance Conference 2026, ambayo yatafanyika kuanzia Juni 16 hadi 19 mjini Lusaka. Tukio hilo, linaloandaliwa na IAZ, Umoja Conservation Foundation (UCT) na Glow Consulting Services (GCS), litawaleta pamoja maafisa wa serikali, viongozi wa sekta binafsi na wataalamu wa usimamizi wa hatari ili kuandaa mpango wa ushirikiano wa baadaye.

Shida kuu kwa bara ni ukosefu wa upatikanaji wa kimataifa wa mafuta rafiki kwa mazingira kwa ajili ya kupikia. Takriban watu bilioni moja katika Afrika kusini mwa jangwa la Sahara wanategemea biomasi inayochafua kama kuni na makaa ya mawe, jambo ambalo linasababisha vifo 815,000 vya mapema na ukataji wa misitu wa hekta milioni 1.3 kila mwaka. Tanzania imefanya maendeleo makubwa katika kushughulikia tatizo hili, ambapo ufikaji wa mafuta endelevu umeongezeka kutoka asilimia 6.9 mwaka 2021 hadi asilimia 23.2 mwanzoni mwa 2025. Ili kufikia lengo la kupitishwa kwa 80% ifikapo 2034, serikali imezindua mkakati wa mawasiliano wa kitaifa wenye thamani ya shilingi bilioni 130. Licha ya maendeleo yaliyofikiwa, matatizo kama upatikanaji na uaminifu wa usambazaji wa nishati yanaendelea, ambayo mara nyingi yanawalazimisha kaya kutumia mafuta ya jadi pamoja na mbadala za kisasa.

Katika sekta ya uchimbaji madini, Zambia inabaki kuwa nguzo muhimu ya mpito wa nishati duniani. Kama mtengenezaji wa shaba wa pili kwa ukubwa duniani, Zambia imeongeza uzalishaji hadi takriban tani 820,676 mwaka 2024 na tani 890,346 mwaka 2025. Kwa sababu shaba inahitajika kwa nishati mbadala na miundombinu ya magari ya umeme, serikali ya Zambia inalenga kuzidisha uzalishaji mara tatu hadi tani 3 milioni ifikapo 2031. Wakati huo huo, mwaka 2025, sekta ya madini ya Tanzania, ikiwa ni pamoja na dhahabu, nikeli, kobolti na madini adimu, ilichangia zaidi ya asilimia 11 ya Pato la Taifa (GDP) la nchi. Nchi zote mbili zinatambua kwamba kuingiza kanuni za kimazingira, kijamii na za utawala (ESG) ni muhimu ili kuhakikisha ukuaji endelevu na kuvutia uwekezaji wa kimataifa.

Kwa mfano, mifumo ya udhibiti iliyoratibiwa na usimamizi wa mnyororo wa usambazaji uliosawazishwa huongeza uaminifu wa wawekezaji na kupunguza gharama za miamala. Katika sekta ya nishati, uwekezaji ulioratibiwa katika uzalishaji wa nishati mbadala na mnyororo wa usambazaji wa mafuta safi yaliyosambazwa unaweza kuimarisha usalama wa nishati wa nchi zote mbili na kikanda kwa ujumla. Jukwaa lijalo la 2026 litakuwa jukwaa la kuformalisha juhudi hizi, kuunganisha pengo kati ya sera na utekelezaji katika sekta binafsi. Kwa kutumia urithi wao wa pamoja na rasilimali zinazokamilishana, Tanzania na Zambia zinaonyesha jinsi nchi za Afrika zinavyoweza kushirikiana kuhakikisha maendeleo endelevu barani kote.